# Люстраны радыётэлескоп Геруни

На [Яндэкс](https://yandex.by/maps/-/CLg3FJoD) і [Гугл](https://maps.app.goo.gl/qmwoqkqKPiYS9Ttc8) мапах.

Хацелася назваць гэты пост «Помнікі амбіцыям і эга» :-) Ніжэй растлумачу, чаму ўзьнікла такая думка.

Тэлескоп Геруни — першы ў сьвеце радыёаптычны тэлескоп, РОТ-54/2.6. Яго стварыў савецкі радыёфізік Парыс Геруни. Будаўніцтва завяршылі да 1987 года. Тэлескоп знаходзіцца на схіле Арагаца — самай высокай гары Арменіі.

Ад Ерэвану да тэлескопа каля 40 км. Зручна зьезьдзіць туды і назад за адзін дзень.

Пры ўезьдзе ахоўнік папрасіў 2000 драм з чалавека. Думаю, можна было зьбіць да 1000–1500, але мы не сталі гэтага рабіць.

У інтэрнэце бачыў шмат незадаволеных водгукаў, у тым ліку ад замежнікаў, што ахоўнік бярэ грошы сабе. Але па маім досьведзе для закінутых месцаў у Арменіі і Грузіі гэта звычайная практыка.

Пад’ехалі:

![](https://anatollatotin.me/l/be/armenia/telescope/images/59.avif?v=mn4nqzy3811r)

Калі стаіш на краі чашы, тэлескоп не ўмяшчаецца ў кадр цалкам.

![](https://anatollatotin.me/l/be/armenia/telescope/images/15.avif?v=mn4nqvd27qtr)

Пераключаюся на больш шырокі аб’ектыў. На заднім плане відаць манастыр.

![](https://anatollatotin.me/l/be/armenia/telescope/images/18.avif?v=mn4nqvzi9czj)

У яснае надвор’е адсюль за манастыром відаць Арарат. Але ў той дзень была дымка.

![](https://anatollatotin.me/l/be/armenia/telescope/images/94.avif?v=mn4nr21ckm3i)

Пераключаюся на самы шырокі аб’ектыў.

![](https://anatollatotin.me/l/be/armenia/telescope/images/6.avif?v=mn4nqup18yyn)

![](https://anatollatotin.me/l/be/armenia/telescope/images/16.avif?v=mn4nqvcz5b24)

Два відэа, каб зразумець маштаб.

Цені махаюць рукамі:

[Video](https://anatollatotin.me/l/be/armenia/telescope/images/10.mp4?v=muyd1dc199m8)

Чалавек ідзе:

[Video](https://anatollatotin.me/l/be/armenia/telescope/images/17.mp4?v=muifnlanxvxx)

У тэлескопа нерухомае радыёзеркала дыяметрам 54 м і маятнік вышынёй 25 м. Спачатку Геруни плянаваў тэлескоп 100 або нават 200 м, але фінансаваньне не ўзгаднілі.

Дасьледуючы інфармацыю ў інтэрнэце, я сустрэў супярэчлівыя меркаваньні: ці быў тэлескоп уведзены ў поўную эксплюатацыю і ці былі зроблены адкрыцьці. Вось некалькі цытат:

_🔔 Вёска Оргов знаходзіцца на другім баку цясьніны ад вёскі Бюракан. \[...\] Паводле плана Оргов хацелі расселіць, каб не будаваць дарогу праз цясьніну ў тупіковую вёску, але Геруни, не дачакаўшыся дазволу, мабілізаваў сваіх падначаленых і мясцовых жыхароў, дзякуючы чаму дарога праз цясьніну была пабудавана, матэрыялы завезены і будаўніцтва пачалося._

_🔔 У задачы НДІ першапачаткова не ўваходзіў ніякі тэлескоп; там павінны былі вырабляць эталонныя антэны і праводзіць тэхнічныя вымярэнні і каліброўкі. Але ў Геруни былі іншыя планы — пад выглядам адной з такіх антэн ён задумаў пабудаваць першы ў свеце двухдыяпазонны тэлескоп._

_🔔 Найбольшай эталоннай антэнай паводле стандартаў была 32-метровая талерка, і паводле разлікаў Геруни гэтага было недастаткова для яго маштабу. Таму без асаблівых узгадненняў ён загадаў будаваць 54-метровую металічную чашу ў карставым правале, павялічаным выбухоўкай, падпарадкаваўшы новай будоўлі ўсе наяўныя вытворчыя рэсурсы._

_🔔 \[...\] галоўная фішка — двухдыяпазоннасць (пра якую, дарэчы, у Маскве не ведалі) — патрабавала яшчэ кудысьці ўмясціць цэлы аптычны тэлескоп._

_🔔 Для гэтага была распрацавана спецыяльная канструкцыя ў выглядзе маятніка, у верхняй частцы якога размясцілі чатырохтоннае люстэрка аптычнага тэлескопа дыяметрам 2,6 метра, з-за чаго першапачатковыя разлікі можна было выкінуць \[...\] У прыватнасці, прамыя апоры былі заменены на выгнутыя, што выклікала непажаданыя вібрацыі і зрабіла немагчымым выкананне галоўнай функцыі — плаўна сачыць за далёкім аб’ектам, бо тэлескоп проста трэсла._

Вось навошта я прывёў гэтыя цытаты.

Кідаецца ў вочы, колькі дзеяньняў рабілася насуперак. Адчуваецца канфлікт з рэальнасьцю таго часу. Такое супраціў павялічвае рызыку правалу.

Вядома, многія прарыўныя праекты нараджаліся, пераадольваючы супраціў усталяваных нормаў. Але важна разумець, якое менавіта супраціў пераадольваецца. Я вылучыў два тыпы «насуперак»:

Здаровае — насуперак інэрцыі, баязьлівасьці, тупым рэглямэнтам, закоснасьці начальства. Без гэтага часта наогул нічога новага не зьяўляецца.

Нездаравое — насуперак разьлікам, фізыцы, рэсурсам каманды, эксплюатацыйнай лёгіцы і будучаму абслугоўваньню. Гэты шлях часта дае эфэкт «не прыжылося».

Пакуль я вывучаў гісторыю тэлескопа Геруни, усё мацней узьнікала адчуваньне, што тут спрацавала менавіта «разбуральнае насуперак». Шмат у чым таму ў выніку і атрымаўся помнік амбіцыям.

Вядома, не ўсё, што ствараецца насуперак, асуджана на правал. Але чым больш у праекце, працэсе або адносінах непераадоленага супраціву асяродзьдзя, тым вышэй верагоднасьць, што вынік будзе нежыцьцяздольным. І ўрэшце будзе адрынуты рэальнасьцю.

Зьвярнуў увагу, што ў чашы тэлескопа назьбіралася мала лісьця:

![](https://anatollatotin.me/l/be/armenia/telescope/images/12.avif?v=mn4nqv6f7ux8)

Не думаю, што чашу чысьцілі апошнія дзесяцігодзьдзі. Цікава, чаму лісьця не назьбіралася больш.

Патэрны:

![](https://anatollatotin.me/l/be/armenia/telescope/images/8.avif?v=mn4nqux272y4)

![](https://anatollatotin.me/l/be/armenia/telescope/images/11.avif?v=mn4nqv4m3hqe)

Чаша складаецца з 3600 панэляў са сплаву на аснове алюмінію з дадаткам магнію, медзі і марганцу. Панэлі адпаліраваныя ўручную з дакладнасьцю 70 мікрон. Для 1980-х гэта была добрая дакладнасьць, для сёньня — ужо не вельмі.

![](https://anatollatotin.me/l/be/armenia/telescope/images/13.avif?v=mn4nqv5v4tf0)

Побач з чашай знаходзіцца рубка кіраваньня:

![](https://anatollatotin.me/l/be/armenia/telescope/images/9-1.avif?v=mn4nquy4ch8a)

У ёй захаваліся пульты кіраваньня:

![](https://anatollatotin.me/l/be/armenia/telescope/images/24.avif?v=mn4nqw9y9hi6)

![](https://anatollatotin.me/l/be/armenia/telescope/images/19.avif?v=mn4nqvzf7z7v)

![](https://anatollatotin.me/l/be/armenia/telescope/images/23.avif?v=mn4nqw7n5s56)

Тэстуем абсталяваньне:

[Video](https://anatollatotin.me/l/be/armenia/telescope/images/4.mp4?v=muyd1fipfumx)

[Video](https://anatollatotin.me/l/be/armenia/telescope/images/35-mob.mp4?v=muyd1duphuuy)

[Video](https://anatollatotin.me/l/be/armenia/telescope/images/36.mp4?v=muyd1eys1m35s)

[Video](https://anatollatotin.me/l/be/armenia/telescope/images/64.mp4?v=muyd1gjlyrwk)

Фрагмэнты пультаў:

![](https://anatollatotin.me/l/be/armenia/telescope/images/30.avif?v=mn4nqwte4rnj)

![](https://anatollatotin.me/l/be/armenia/telescope/images/34.avif?v=mn4nqx802kdh)

Сьлед мадэрнізацыі 1995–2010 гадоў:

![](https://anatollatotin.me/l/be/armenia/telescope/images/33.avif?v=mn4nqx2l47s6)

Гадзіньнікі на пультах:

![](https://anatollatotin.me/l/be/armenia/telescope/images/31-1.avif?v=mn4nqwz013v8)

![](https://anatollatotin.me/l/be/armenia/telescope/images/41-1.avif?v=mn4nqy7g1w6j)

![](https://anatollatotin.me/l/be/armenia/telescope/images/32-1.avif?v=mn4nqwzxrmk)

Зацікавіўся, што такое зорнае час. Аказваецца, яго адлічваюць па кручэньні Зямлі адносна далёкіх зорак, а не Сонца. Зорныя суткі доўжацца 23 гадзіны 56 хвілін 4 секунды. Гэта значыць, што зорныя гадзіннікі пастаянна апярэджваюць стандартны час.

Гадзіньнікі на сьцяне:

![](https://anatollatotin.me/l/be/armenia/telescope/images/26.avif?v=mn4nqwgv2nho)

Хацеў забраць гадзіньнік, але не наважыўся. З аднаго боку, іх усё роўна рана ці позна здымуць. З другога — нешта не дазваляе ўдзельнічаць у гэтым.

У суседніх пакоях знаходзяцца яшчэ пульты

![](https://anatollatotin.me/l/be/armenia/telescope/images/28.avif?v=mn4nqwqe4v8i)

для кіраваньня тэрыторыяй.

![](https://anatollatotin.me/l/be/armenia/telescope/images/37.avif?v=mn4nqxht6pfi)

На дзіва добра захаваўся столь:

![](https://anatollatotin.me/l/be/armenia/telescope/images/25.avif?v=mn4nqwifbkbq)

Не вельмі добра, але захаваўся паркет:

![](https://anatollatotin.me/l/be/armenia/telescope/images/38.avif?v=mn4nqxwvgo1s)

У армянскай архітэктуры часта сустракаюцца аркі. Гэтае будынак не стаў выключэньнем.

![](https://anatollatotin.me/l/be/armenia/telescope/images/39.avif?v=mn4nqy747hrb)

![](https://anatollatotin.me/l/be/armenia/telescope/images/27.avif?v=mn4nqwk97955)

![](https://anatollatotin.me/l/be/armenia/telescope/images/29.avif?v=mn4nqwrq3a2c)

Раней можна было спусьціцца ўніз

![](https://anatollatotin.me/l/be/armenia/telescope/images/51.avif?v=mn4nqzcq280w)

і выйсьці ў чашу тэлескопа:

![](https://anatollatotin.me/l/be/armenia/telescope/images/7.avif?v=mn4nquv66cs4)

Але цяпер уваход завараны рашоткай.

У рубцы захаваліся рэшткі макета тэлескопаў:

![](https://anatollatotin.me/l/be/armenia/telescope/images/47.avif?v=mn4nqyuaa6g6)

![](https://anatollatotin.me/l/be/armenia/telescope/images/48.avif?v=mn4nqz6716gq6)

Меншы тэлескоп на макеце — гэта тэлескоп Геруни, дзе мы зараз знаходзімся. Побач планавалі пабудаваць яшчэ большы, але гэтым планам не было наканавана зьдзейсьніцца.

![](https://anatollatotin.me/l/be/armenia/telescope/images/49.avif?v=mn4nqz3g3y1u)

Чарцёжны стол з ФРГ:

![](https://anatollatotin.me/l/be/armenia/telescope/images/55.avif?v=mn4nqzmecp2l)

![](https://anatollatotin.me/l/be/armenia/telescope/images/56.avif?v=mn4nqzni1ha5)

Цікава, што краіны, у якой зроблены стол (ФРГ), і краіны, якая яго купіла (СССР), ужо не існуюць.

Калісьці ў гэтым будынку праходзіў арт-фэстываль:

![](https://anatollatotin.me/l/be/armenia/telescope/images/57.avif?v=mn4nqzos2t05)

![](https://anatollatotin.me/l/be/armenia/telescope/images/52.avif?v=mn4nqzeld38g)

![](https://anatollatotin.me/l/be/armenia/telescope/images/53.avif?v=mn4nqzgnbwpi)

![](https://anatollatotin.me/l/be/armenia/telescope/images/54.avif?v=mn4nqzgs7wmf)

З адваротнага боку будынка захавалася ўваходная група з алюмінію:

![](https://anatollatotin.me/l/be/armenia/telescope/images/45.avif?v=mn4nqynr7r65)

На вуліцы стаяць сонечныя гадзіньнікі. Яны ўсё яшчэ працуюць!

![](https://anatollatotin.me/l/be/armenia/telescope/images/43.avif?v=mn4nqyivd9ri)

![](https://anatollatotin.me/l/be/armenia/telescope/images/44.avif?v=mn4nqyk2f8m2)

Недалёка знаходзіцца ангар, дзе рабілі эталонныя антэны.

![](https://anatollatotin.me/l/be/armenia/telescope/images/60.avif?v=mn4nqzz5ezp1)

![](https://anatollatotin.me/l/be/armenia/telescope/images/80.avif?v=mn4nr0z1ezd5)

![](https://anatollatotin.me/l/be/armenia/telescope/images/81.avif?v=mn4nr11ad1ha)

Паспрабавалі трапіць унутр ангара, але выйшаў мужчына і сказаў: «Навошта ламаеце дзьверы!»

Тэстуем адну з люстраных антэн:

[Video](https://anatollatotin.me/l/be/armenia/telescope/images/82.mp4?v=muyd1h7x2yzqt)

![](https://anatollatotin.me/l/be/armenia/telescope/images/83.avif?v=mn4nr193cpvh)

Побач з рубкай кіраваньня знаходзяцца два жылыя карпусы. Адзін з іх захаваўся ў добрым стане.

Знайшлі пакой з абрыўкамі дакументаў.

![](https://anatollatotin.me/l/be/armenia/telescope/images/76.avif?v=mn4nr0sy5d4f)

Фрагмент з «Прыгодаў бравога салдата Швейка»:

![](https://anatollatotin.me/l/be/armenia/telescope/images/46.avif?v=mn4nqytyaxrs)

Хм, магчыма, гэта тэставая старонка сыстэмы:

![](https://anatollatotin.me/l/be/armenia/telescope/images/63.avif?v=mn4nr06661ok)

![](https://anatollatotin.me/l/be/armenia/telescope/images/67.avif?v=mn4nr85p8e5w)

![](https://anatollatotin.me/l/be/armenia/telescope/images/66.avif?v=mn4nr0fldww7)

![](https://anatollatotin.me/l/be/armenia/telescope/images/70.avif?v=mn4nr0ip8ul6)

![](https://anatollatotin.me/l/be/armenia/telescope/images/72.avif?v=mn4nr0mwbwh8)

![](https://anatollatotin.me/l/be/armenia/telescope/images/71.avif?v=mn4nr0l0cb2e)

Блянк для аўтабіяграфіі:

![](https://anatollatotin.me/l/be/armenia/telescope/images/74.avif?v=mn4nr0o7csmo)

![](https://anatollatotin.me/l/be/armenia/telescope/images/75.avif?v=mn4nr0qs76gq)

Гісторыя пра гатэль у Італіі:

![](https://anatollatotin.me/l/be/armenia/telescope/images/68.avif?v=mn4nr0f1azr2)

![](https://anatollatotin.me/l/be/armenia/telescope/images/69.avif?v=mn4nr0fh2wur)

Прыкладны пераклад:

_Дарагія калегі і сябры,_

_Мясцовы арганізацыйны камітэт вітае вас у Катаньі!_

_Гэты ліст датычыцца тэрміновых зьменаў у апошнюю хвіліну, якія сталі неабходнымі з-за прычын (якія ўсё яшчэ высвятляюцца), зьвязаных з камп’ютарнай і/або чалавечай памылкай у комплексе Ла Перла Іоніка._

_Дырэктар гатэля і я асабіста прыносім за гэта шчырыя прабачэньні._

_Справа ў тым, што нечакана вялікі наплыў турыстаў на Сіцылію ў гэтым годзе і, як вынік, перапоўненасьць комплексу Ла Перла Іоніка прымусілі нас арганізаваць альтэрнатыўнае разьмяшчэньне на адну ноч у нядаўна пабудаваным гатэлі Неттуно, разьмешчаным у Катаньі каля мора (таксама ёсьць басэйн)._

_Аднак цырымонія адкрыцьця і навуковыя паседжаньні будуць праходзіць у кангрэс-холе Ла Перла Іоніка (10 км), як і было заплянавана раней. Паміж двума гатэлямі будзе арганізаваны бясплатны шатл._

_Гарадскія гатэлі звычайна даражэйшыя. Аднак нам удалося дамовіцца на разумных і больш нізкіх умовах, бо ўладальнік Ла Перла Іоніка ветліва пагадзіўся забясьпечыць удзельнікаў і суправаджальных асоб бясплатным абедам з 10 па 13 жніўня. Таму агульныя выдаткі на пражываньне і харчаваньне будуць крыху ніжэйшыя, чым абвяшчалася раней._

![](https://anatollatotin.me/l/be/armenia/telescope/images/65.avif?v=mn4nr812e1mi)

Калі перавесьці ліры 1982 года ў даляры канца 2025, двухмесны нумар з сняданкам будзе каштаваць каля 180 долараў.

Пасьля распаду СССР вядзеньне дакументаў пагоршылася:

![](https://anatollatotin.me/l/be/armenia/telescope/images/78.avif?v=mn4nr0wp7wth)

![](https://anatollatotin.me/l/be/armenia/telescope/images/77.avif?v=mn4nr0uk40cw)

![](https://anatollatotin.me/l/be/armenia/telescope/images/79.avif?v=mn4nr0wv9ph4)

![](https://anatollatotin.me/l/be/armenia/telescope/images/50.avif?v=mn4nqz4p60zl)

Побач з тэлескопам знаходзіцца канцэнтратар сонечнай энэргіі. Паводле задумы ён павінен быў стаць альтэрнатывай нафтавай энэргетыцы.

![](https://anatollatotin.me/l/be/armenia/telescope/images/2.avif?v=mn4nquptd6ap)

![](https://anatollatotin.me/l/be/armenia/telescope/images/14.avif?v=mn4nqv98j4lk)

![](https://anatollatotin.me/l/be/armenia/telescope/images/89.avif?v=mn4nr1s1785x)

![](https://anatollatotin.me/l/be/armenia/telescope/images/84.avif?v=mn4nr1ddfca3)

Пасьля распаду СССР Геруни знайшоў інвэстараў з Вялікабрытаніі. Яны хацелі пабудаваць устаноўку ў сябе, але ён здолеў дамовіцца, каб канцэнтратар будавалі ў Армэніі.

![](https://anatollatotin.me/l/be/armenia/telescope/images/85.avif?v=mn4nr1cb5s2k)

![](https://anatollatotin.me/l/be/armenia/telescope/images/86.avif?v=mn4nr1j48kfu)

У працэсе будаўніцтва Геруни выявіў, што ў дамове за ім не былі замацаваныя патэнтныя і аўтарскія правы. Бакі не дамовіліся, і будаўніцтва спынілі.

![](https://anatollatotin.me/l/be/armenia/telescope/images/88.avif?v=mn4nr1prp2hc)

Калі ўсё сапраўды было так, узьнікае думка пра канфлікт паміж асабістым эга і справай, якая павінна была адбыцца.

У гэтым выпадку перамовы, відаць, скончыліся няўдала, і Геруни вырашыў не працягваць. Хоць тэарэтычна можна было працягваць праект і гандаль.

Нават без замацаваньня патэнта праект мог адбыцца. Магчыма, і зарабіць удалося б больш. Галоўнае — тэхналёгія атрымала б шанец на жыцьцё.

А можа, Геруни проста перастаў верыць у праект 🤔 Мы ж не бачым вакол масавага выкарыстаньня канцэнтратараў. Магчыма, і ў разьліках было не ўсё гладка.

У жылым корпусе дагэтуль стаяць непрымацаваныя люстэркі. На іх людзі пішуць, хто калі быў тут.

![](https://anatollatotin.me/l/be/armenia/telescope/images/61.avif?v=mn4nqzxm3w60)

![](https://anatollatotin.me/l/be/armenia/telescope/images/62.avif?v=mn4nr05w4qd8)

Паўсюль расце шыпшына:

![](https://anatollatotin.me/l/be/armenia/telescope/images/87.avif?v=mn4nr1nfesyu)

Зьбярэм трохі для гарбаты:

[Video](https://anatollatotin.me/l/be/armenia/telescope/images/21.mp4?v=muifnn64gedhu)

Побач з канцэнтратарам стаіць вагончык з яшчэ адной антэнай.

![](https://anatollatotin.me/l/be/armenia/telescope/images/91.avif?v=mn4nr1xaof53)

![](https://anatollatotin.me/l/be/armenia/telescope/images/95.avif?v=mnbn9hb7aq4b)

Таксама побач узьведзена незвычайная канструкцыя з люстраным дахам.

![](https://anatollatotin.me/l/be/armenia/telescope/images/92.avif?v=mn4nr1y6dmvj)

![](https://anatollatotin.me/l/be/armenia/telescope/images/93.avif?v=mn4nr20h7o2t)

Відаць нейкая шахта. Зразумець яе прызначэньне не ўдалося.

![](https://anatollatotin.me/l/be/armenia/telescope/images/90.avif?v=mn4nr1uvclnk)

Працуем для блога:

[Video](https://anatollatotin.me/l/be/armenia/telescope/images/58.mp4?v=muyd1fz9muod)

![](https://anatollatotin.me/l/be/armenia/telescope/images/20.avif?v=mn4nqvz34yr4)

Мабыць, найлепшая па захаванасьці закінутка, якую мы наведвалі. Будуць выходзіць пасты пра іншыя закінутыя месцы. Сачыце за навінамі ў [Тэлеграме](https://t.me/anatollatotinme).

Не уп

![](https://anatollatotin.me/l/be/armenia/telescope/images/73.avif?v=mn4nr0odep1s)

анс!

Ці варта наведаць?

![](https://anatollatotin.me/l/be/armenia/telescope/images/42.avif?v=mn4nqyd72w7k)

Крыніцы цытат: [Аляксея Чэканава](https://urbanarmenia.com/tpost/g5z2al50m1-teleskop-geruni-pervii-i-poslednii-v-mir) і [Аляксандра Рэчкіна](https://naked-science.ru/article/astronomy/teleskop-geruni), а таксама [Вікіпедыя](https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%97%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BF_%D0%93%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%BD%D0%B8).

[Абмеркаваць допіс у Тэлеграме](https://t.me/anatollatotinme/46).

4 снежня 2025

Чытайце далей:

[![Хндзореск заснаваны каля 3000 гадоў таму. Першапачаткова людзі жылі ў пячорах, высечаных у гары. Пазней перад гэтымі пячорамі сталі будаваць дамы. Дахі адных дамоў з'яўляліся тэрасамі дамоў, размешчаных вышэй па схіле.](https://anatollatotin.me/armenia/khndzoresk/cover/card.avif?v=mizthelc897r) Падвесны мост у пячорным горадзе Хндзореск](https://anatollatotin.me/armenia/khndzoresk/)

[![У Беларусі захаваўся адзін дэбаркадэр савецкага часу. Мы з’ездзілі туды на роварах.](https://anatollatotin.me/belarus/debarkader/cover/cover.avif?v=mhjifjzk65d8) Дэбаркадэр на Дняпры](https://anatollatotin.me/belarus/debarkader/)

---

Source: https://anatollatotin.me/l/be/armenia/telescope/
Language: be
